Zarejestruj    Zaloguj    Dział    FAQ

Strona główna forum » Grodziska Małopolskie » Kraków Grodzisko Okół Mieścisko




Utwórz nowy wątek Odpowiedz w wątku  [ Posty: 1 ] 
 
Autor Wiadomość
 Tytuł: Opis
 Post Napisane: poniedziałek, 30 lipca 2018, 08:53 
Offline
Avatar użytkownika

Dołączył(a): piątek, 15 lipca 2016, 15:43
Posty: 38986
Opis:

Stanowisko położone jest w rejonie Bramy Krakowskiej w obrębie szerokiej doliny Wisły, na jej prawym brzegu. Gród krakowski był założeniem dwuczłonowym. Główny człon grodu położony był na wypłaszczeniu szczytowym wapiennego wzgórza Wawel (jurajski ostaniec wapienny, 228 m n.p.m.), wyniesionego ponad 20 m ponad poziom płynącej u jego podnóża od strony SW Wisły. Wypłaszczenie szczytowe ma kształt owalny, od strony SE lekko wklęsły (320 x 190 m, powierzchnia tej części grodu wynosiła wraz z wałami około 5 ha). Wawel we wczesnym średniowieczu otoczony był pojedynczą linią wału. Podgrodzie przylegało do Wawelu od strony NE (położone było kilkanaście metrów poniżej pierwotnego poziomu majdanu wczesnośredniowiecznego Wawelu). Zajmowało ono kraniec S piaszczystego stożka napływowego Prądnika i Rudawy, opierającego się o podnóże Wawelu. Od strony E i W wypłaszczenie stożka napływowego ograniczały strome skarpy, przez co powierzchnia podgrodzia (Okołu) wyniesiona była nad dno terasy zalewowej Wisły, Rudawy i Prądnika od 4 do 7 m. Od strony N (płaskowyżu) podgrodzie zostało odcięte szeroką na ponad 15 m suchą fosą, biegnącą lekko wypukłym łukiem po linii E-W. Podgrodzie posiadało kształt zbliżony do czworokąta z zaokrąglonymi narożnikami, przy czym odcinek W wału był lekko wklęsły (zgodnie z biegiem górnej krawędzi skarpy stożka, wzdłuż której biegł odcinek E i W wału). Podgrodzie wraz z wałami zajmowało przestrzeń o wymiarach 500 x 320-200 m (powierzchnia około 10 ha), otoczone było pojedynczą linią wału. Wały obecnie są niewidoczne, ich przebieg odtwarzany jest na podstawie wyników badań wykopaliskowych. Powierzchnia całości założenia (Wawel i Okół) wraz z wałami wynosiła około 15 ha (do powierzchni obiektu nie wliczono szerokiej, „suchej” fosy, umiejscowionej od strony N podgrodzia – Okołu).

W trakcie badań wału głównego członu grodu (Wawel) wysuwano w miarę upływu czasu coraz to inne koncepcje, dotyczące liczby faz wczesnośredniowiecznych umocnień, jak i ich datowania. Po ostatnio przeprowadzonych pracach wykopaliskowych w rejonie IX (odcinek SW wału), zwieńczonych datowaniem dendrochronologicznym jego drewnianych reliktów, zarysowała się koncepcja, wedle której dotychczas w różnych miejscach obwodu wału odkrywano relikty jednej fazy wału (tzw. skrzyniowo-palisadowy). Istnienie wału z IX lub X w. jest więc zdaniem badaczy z Wawelu hipotetyczne, lub też podważają oni wiarygodność datowań dendrochronologicznych. W ostatnim czasie A. Kukliński zauważył relikty starszej linii wczesnośredniowiecznych umocnień Wawelu. Odnośnie do stratygrafii na majdanie wawelskiego grodu opublikowano jedynie bardzo fragmentaryczne dane. Wiadomo, że w wielu miejscach eksplorowano wczesnośredniowieczne nawarstwienia dużej miąższości, lecz jedynie w odniesieniu do odcinka SW i W wału i jego najbliższego sąsiedztwa, tudzież rejonu tzw. rotundy B, publikacje przynoszą większą ilość informacji. Archeolodzy wawelscy od wielu lat koncentrują się na badaniu reliktów architektury, co znajduje odzwierciedlenie w profilu publikacji. Zamieszczane są tam szczegółowe informacje o reliktach budowli przedromańskich i romańskich, brak natomiast danych o ich kontekście stratygraficznym i odkrywanych zabytkach. Bardzo lakoniczne informacje A. Żakiego o wynikach badań w tzw. rejonie X (przy odcinku SE wału) wskazują, iż odkryto tam znakomicie zachowane relikty drewnianych budynków mieszkalnych w wielowarstwowym, wielofazowym układzie stratygraficznym. Nieznane są relacje stratygraficzne tych budynków do nawarstwień wału.

Wał podgrodzia (Okołu) został rozpoznany w kilku miejscach od strony E i W. Badania odcinka E wału ujawniły dwie podstawowe fazy budowy umocnień – starszą palisadową i młodszą o szerokim korpusie drewniano-ziemnym. Przed budową starszego wału na terenie Okołu w 2. poł. IX w. istniało niezbyt intensywne osadnictwo, czego świadectwem jest odkryta pod wałem warstwa kulturowa o niewielkiej miąższości. W okresie istnienia starszego, palisadowego wału powstały przy nim od strony wewnętrznej warstwy kulturowe zawierające liczne zabytki, odkryto tam też nikłe ślady zabudowy mieszkalnej bezpośrednio w sąsiedztwie linii umocnień. Bezpośrednio po pożarze wału palisadowego, a przed budową kolejnego wału w niewielkiej odległości od rozwalisk palisady funkcjonowało kilka półziemianek. Na ich reliktach uformował się kolejny pakiet nawarstwień kulturowych, wśród których wyróżniono kilka niewielkich jam. Była to młodsza faza osadnictwa po pożarze palisady, a przed budową wału drewniano-kamienno-ziemnego. Budowa tego właśnie wału wyznacza młodszy horyzont osadnictwa wczesnośredniowiecznego na terenie Okołu. ponieważ funkcjonowanie tego wału K. Radwański określa na XI-XIII w. Jest jasne że w tak długim okresie musiały powstać wewnątrz obwodu wału nawarstwienia kulturowe znacznej miąższości. Odkryto je zarówno w bezpośrednim sąsiedztwie wału, jak i na majdanie podgrodzia, w wielu przypadkach rozpoznając kilkufazową strukturę reliktów osadnictwa w postaci jam, palenisk i fragmentarycznie odsłanianych półziemianek. Od strony W wał Okołu rozpoznany jest gorzej, w każdym razie w żadnym z krótkich komunikatów w Informatorach Archeologicznych nie ma mowy o odkryciu tu wału palisadowego, a autorzy opisując relikty umocnień wczesnośredniowiecznych od tej strony Okołu traktują je jako strukturę jednorodną, jednofazową. Niewielkie wykopy w obrębie wału Okołu (na majdanie) nie były powiązane stratygraficznie z nawarstwieniami umocnień. Na majdanie w wielu miejscach odkryto nawarstwienia wczesnośredniowieczne o miąższości od kilkudziesięciu cm do 1 m, w kilku punktach nawet do blisko 3 m. W trakcie badań odkryto szereg jam różnych kształtów, wśród nich kilka pozostałości budynków mieszkalnych, w prawie wszystkich przypadkach półziemiankowych. W kilku miejscach stwierdzono obecność od 2 do 4 faz zabudowy majdanu podgrodzia we wczesnym średniowieczu. W rzeczywistości faz tych musiało być pierwotnie więcej, lecz nie występowały one w pełnym zestawie we wszystkich punktach podgrodzia.

Typ umocnień: Podsumowaniem powojennego etapu badań wczesnośredniowiecznych umocnień Wawelu była praca Z. Pianowskiego (1991, 26-50). Autor ten uznał, iż badania wału w różnych punktach jego obwodu doprowadziły do ujawnienia reliktów najstarszej fazy umocnień, wzniesionych albo w czasach wiślańskich w IX w., albo też raczej w 1. ćwierci X w., co wiązał z okresem dominacji czeskiej na terenie Małopolski. Wszystkie odkryte elementy konstrukcyjne wału Z. Pianowski uznał za jednoczasowe, konstrukcyjnie związane z jedną linią umocnień. Odkryte na odcinku SE wału pozostałości skrzyń skłoniły go do stwierdzenia, iż wał zbudowany został z 3 rzędów skrzyń o szerokości do 4,5 m każda (szerokość całości wału przekraczała 10 m). Wewnętrzny rząd skrzyń miał być pierwotnie niższy od dwóch pozostałych, w nim też tkwić miały słupy palisady (nie wyjaśniono dlaczego). W wypełnisku tego rzędu skrzyń zastosowano też tzw. luźną przekładkę. Wysokość wału przekraczała 4 m (być może było to 7-8 m). Wał ten uległ spaleniu. Identycznie wygląda rekonstrukcja wału Wawelu na podstawie badań w rejonie baszty Złodziejskiej, autorstwa J. Firleta (1993, 69-72). Autor ten datuje z kolei budowę tej linii umocnień na połowę X w. Interpretacja odkrytych w tzw. rejonie IX reliktów wału, dokonana przez A. Kuklińskiego (1995; 1998; 2000; 2003), jeśli chodzi o technikę budowy wału była w wielu punktach zbieżna z przedstawioną wcześniej przez wspomnianych autorów. Również i w tym przypadku A. Kukliński uznał, iż palisada i wał skrzyniowy tworzą konstrukcyjną całość. Odmiennie jednak, niż w przedstawionych powyżej rekonstrukcjach, w tym miejscu palisada umieszczona była nie wewnątrz domniemanego trzeciego, wewnętrznego rzędu skrzyń, lecz w odległości kilkudziesięciu centymetrów na zewnątrz ściany skrzyni, w kierunku wnętrza grodu. Przytoczone tu propozycje odtworzenia techniki budowy wału wzbudzają poważne wątpliwości. Przede wszystkim zwraca uwagę zawsze inna relacja przestrzenna między ścianą zewnętrzną skrzyni domniemanego trzeciego, wewnętrznego rzędu skrzyń (czyli w istocie wewnętrzną ścianą wału od strony wnętrza grodu) wału i palisadą – w każdym wykopie wygląda to trochę inaczej. Należy też podkreślić, iż w przekopie w rejonie VIII ściana skrzyni wału była mocno odchylona na zewnątrz, palisada zaś nadal tkwiła w ziemi pionowo. Z kolei w rejonie IX ściana zewnętrzna skrzyni (cały czas chodzi w istocie o wewnętrzną ścianę całego wału) nachylona była do wnętrza grodu, palisada zaś nadal tkwiła pionowo w ziemi. W tej sytuacji moim zdaniem bardziej prawdopodobna jest hipoteza, iż mamy tu do czynienia z dwiema fazami budowy wału. Starszą stanowiłby wał skrzyniowy (typ WIVB2), młodszą odbudowany na jego zgliszczach wał ze ścianą palisadową (zapewne typ WIVD1). Oba wały zakończyły funkcjonowanie na skutek pożaru. Wał skrzyniowy został wydatowany metodą dendrochronologiczną na okres po 1016 r.1 W tej sytuacji na Wawelu nagle „zabrakło” wału sprzed XI w., który musiał tu niewątpliwie funkcjonować co najmniej w X w. (zob. niżej). Wydaje się, że rację miał A. Kukliński (1998, 287) dopuszczając możliwość interpretacji odsłoniętej przez siebie w tzw. rejonie IX struktury jako pozostałości dwufazowego wału. Ostatnio autor ten zdecydowanie odciął się od takiej możliwości interpretacji nawarstwień (Kukliński 2003). Moim zdaniem (Poleski 2000G, 212-213) możliwości interpretacyjne, dotyczące wyklinowującego się w kierunku wnętrza grodu nasypu ziemnego, w który wkopano zarówno wał skrzyniowy, jak i młodszy od niego wał palisadowy (wykop 1A-1B/91-94 i 1C/94-96), nadal nie ograniczają się tylko i wyłącznie do hipotezy o funkcjonowaniu w tym miejscu jednorodnego konstrukcyjnie, zbudowanego jednorazowo wału „skrzyniowo-palisadowego”. Być może jest to pozostałość starszej linii umocnień lub jej warstwy podestrukcyjne (podkreślić należy, że w tych właśnie warstwach odkryto pozostałości ściany plecionkowej, biegnącej wzdłuż wału)2. W ostatnich publikacjach A. Kukliński (2005, 2006) zauważył, iż odkryta w rejonie Baszty Sandomierskiej ścianka plecionkowa, starsza od ściany palisadowej, jest pozostałością ściany wewnętrznej starszego wału. Chciałbym raz jeszcze podkreślić, iż A. Kukliński odkrył już kilkanaście lat wcześniej inny fragment ściany plecionkowej, przeciętej także przez młodszą od niej palisadę (wykop IA-C od strony zachodniej Wawelu; Kukliński 1998, ryc. 2). W tej sytuacji jest dla mnie jasne, iż archeolodzy z Wawelu uchwycili dotychczas relikty co najmniej 3 faz wału wczesnośredniowiecznego, jak i kilka faz destrukcji niezrachowanych obecnie wałów wczesnośredniowiecznych, młodszych od wału datowanego metodą dendrochronologiczną na okres po 1016 r. Wspomniany powyżej wał ze ścianą plecionkową może być na obecnym etapie badań przyporządkowany do typu WIVA13. W dotychczas badanych rejonach wału nie natrafiono na relikty umocnień młodszych od opisanych, starszych zaś od momentu budowy pierwszej linii murów obronnych na zaprawie. Trafna wydaje się konstatacja autorów badań, iż relikty tych umocnień zostały w badanych rejonach całkowicie zniwelowane w czasie średniowiecznych i nowożytnych prac budowlanych, związanych z przebudowami murów obwodowych. W wielu miejscach natrafiono natomiast na warstwy podestrukcyjne dużej miąższości, pochodzące niewątpliwie z wałów funkcjonujących w XII i 1. poł. XIII w. Ostatnio postawione przez A. Kuklińskiego (2003, 440) dramatyczne pytanie odnośnie do obwałowań Wawelu: „[...] gdzie zatem są relikty starszych wałów grodu stanowiącego w okresie plemiennym (wiślańskim) i później, w czasach panowania czeskiego, ważny ośrodek władzy [...]” nie może pozostać bez odpowiedzi. Otóż najprawdopodobniej relikty wczesnośredniowiecznego wału (wałów ?) starszego, niż odkryte dotychczas, znajdowały się zapewne pierwotnie na zewnątrz linii tych właśnie obwałowań z okresu tuż po 1016 r. Zniszczenie w średniowieczu i okresie nowożytnym górnych partii stoków wzgórza wawelskiego spowodowało więc destrukcję nie tylko linii wałów młodszych od wspomnianych pozostałości umocnień z okresu po 1016 r., ale zapewne także wału (wałów) zbudowanych przed 1016 r. Być może przyszłe badania pozwolą odkryć w którymś z jeszcze nieprzebadanych rejonów Wawelu ich relikty. Trafność hipotezy odnośnie do lokalizacji domniemanych wałów sprzed XI w. potwierdza pośrednio zrekonstruowany przez A. Kuklińskiego (2003, ryc. 1) przebieg wału ze ścianą w formie palisady. Wyraźnie widoczne jest nałożenie się niektórych murowanych budowli romańskich (tzw. sali na 24 filarach, stołpu i kościoła w rejonie Baszty Złodziejskiej) na wewnętrzne partie tej linii umocnień. Jest to bezpośredni dowód na rzecz tezy o przebiegu linii wału młodszego (młodszych) od wybudowanego po 1016 r. na zewnątrz od wspomnianych budynków. Jeśli więc te młodsze linie umocnień mogły pierwotnie znajdować się na zewnątrz od reliktów wałów uchwyconych w trakcie dotychczasowych badań wykopaliskowych, to prawdopodobne jest przypuszczenie, że również starszy wał (wały ?) mógł być umiejscowiony w tym samym rejonie wawelskiego wzgórza. Problem ten do pewnego stopnia wyjaśnia odkrycie (a raczej ponowna, tym razem poprawna identyfikacja) opisanego powyżej wału ze ścianą plecionkową, który powstał z pewnością przed budową wału datowanego metodą dendrochronologiczną na okres po 1016 r.). Niezależnie od rozstrzygnięcia problemu konkretnej lokalizacji owych umocnień ich istnienie na Wawelu już co najmniej w X w. potwierdzają datowania dendrochronologiczne wału podgrodzia – Okołu (zob. niżej). Podkreślenia wymaga obecność w linii drewniano-ziemnych umocnień wczesnośredniowiecznego Wawelu późnoromańskiej murowanej wieży obronnej (tzw. stołpu) od strony północno-wschodniej grodu, jak i ostatnio rozpoznanej okrągłej, murowanej wieży obronnej od strony zachodniej.

Wczesnośredniowieczne umocnienia podgrodzia (Okołu) zostały najlepiej rozpoznane w trakcie badań ich odcinka E. Natrafiono tam na dwie główne fazy budowy wału. Starsza, datowana przez T. Radwańską i K. Radwańskiego na koniec IX – 1. poł. X w., miała formę palisady z pionowo wkopanych słupów o średnicy 20-30 cm. W odległości 70-80 cm od niej, w kierunku wnętrza podgrodzia, biegła równoległa do niej ścianka wykonana w technice plecionkowej. Przestrzeń pomiędzy palisadą i ścianką plecionkową wypełniona była ziemią (wał typu WIB). Wał ten uległ spaleniu. Nie został on zdaniem K. Radwańskiego odbudowany od razu, lecz dopiero na początku 2. ćwierci XI w. Młodszy wał miał bardziej monumentalną formę. Składał się z „podwaliny” gliniano-kamiennej o szerokości do 11 m, grubości do około 1 m, wzmocnionej konstrukcjami w postaci ścianek drewnianych, poprzecznych do biegu wału. Na owym postumencie miał wznosić się drewniano-ziemny, węższy od podwaliny, właściwy korpus wału, zbudowany w trudnej do odtworzenia technice. Wydaje się, że wał ten mógł w rzeczywistości w całości stanowić jednorodną konstrukcję skrzyniową (stąd owe poprzeczne, pionowe ślady – „rowki” - po drewnianych ściankach w spągowej partii wału). Odkrycie w rejonie Arsenału skośnych słupów zastrzałowych, najprawdopodobniej podpierających wewnętrzną, pionową ścianę opisanego wału, uprawdopodabnia tę hipotezę. Zdaniem K. Radwańskiego wał ten funkcjonował aż do XIII w. (należy sądzić, że co pewien czas był on naprawiany i wzmacniany). Badania przeprowadzone na odcinku W wału, w rejonie ulic Kanoniczej i Senackiej, doprowadziły do odkrycia tylko jednej fazy wału wczesnośredniowiecznego. Nie natrafiono tam na pozostałości wału palisadowego. Skrótowo przedstawiona sytuacja stratygraficzna w jedynym pełnym przekopie na W odcinku wału pozwala wysunąć przypuszczenie, że odkryto tam wał o korpusie ziemnym, szerokości około 6,5 m, wzmacnianym w spągowej partii swego rodzaju przekładką (uchwycono jej 4 warstwy, wykonane z drewna dębowego). Konstrukcja ścian tego wału nie została w pełni rozpoznana, wiadomo jednak, iż ściana zewnętrzna była pionowa, obmazana grubą warstwą gliny. Warstwa tej gliny uległa silnemu wypaleniu, zdaniem badaczy na skutek celowego zabiegu mającego na celu jej wzmocnienie. Równie prawdopodobne jest jednak przypuszczenie, że przyczyną wypalenia opisanej warstwy był pożar wału. Nie jest jasne, czy wspomniana przekładka tworzyła pierwotnie cały korpus wału, czy też był to rodzaj podwaliny pod wał skrzyniowy. Przy wewnętrznej podstawie wału natrafiono na pas bruku z kamieni (szerokości około 1 m), który mógł tworzyć uliczkę dookolną, biegnącą przy wewnętrznej ścianie wału. Opisane konstrukcje drewniane zostały datowane dendrochronologicznie na okres po 973 r. Jeśli uznamy, że opisany wcześniej wał palisadowy od wschodniej strony podgrodzia był fazą umocnień starszą również od odcinka wału datowanego dendrochronologicznie, to prawdopodobne staje się datowanie wału palisadowego przez K. Radwańskiego na koniec IX – 1. połowę X w. W tej jednak sytuacji należy zadać pytanie o obecność na linii umocnień Okołu pozostałości wałów z XI – XIII w. Jeśli w tym okresie funkcjonowały umocnienia Okołu, to nie mogły być nimi te, które zbudowano tuż po 973 r. Wał będący konstrukcją drewniano-ziemną nie mógł ze względu na ograniczoną trwałość zastosowanych materiałów budowlanych funkcjonować bez poważnych napraw dłużej niż około 50 lat. W tej sytuacji jednym z ważniejszych problemów badawczych w odniesieniu do przedlokacyjnego Krakowa jest weryfikacja hipotezy o funkcjonowaniu wału Okołu w XI - XIII w. Równie istotne będzie również rozpoznanie wału i fosy, chroniących Okół od strony N (rozpoznano jedynie ich przebieg metodą odwiertów i na podstawie analizy starych planów Krakowa), jak i zbadanie połączenia wału Okołu z umocnieniami wczesnośredniowiecznego Wawelu.

W XIII w. w miejsce grodu na Wawelu powstaje murowany zamek, a teren Okołu w XIV w. zostaje włączony w obręb murów miejskich Krakowa. Nie jest jasne kiedy dokładnie przestał funkcjonować wał drewniano-ziemny Okołu, jednak wydaje się pewne, iż nastąpiło to na długo przed budową murów łączących zamek z murami miejskimi Krakowa lokacyjnego. Najstarszy wał głównego członu grodu (Wawel) datowany był początkowo na IX, potem na X w. Datowanie dendrochronologiczne drewnianych resztek wału skrzyniowego na SW odcinku umocnień (rejon IX) na okres po 1016 r. spowodowało konieczność przewartościowania dotychczasowych poglądów. Archeolodzy badający w ostatnich latach wczesnośredniowieczne nawarstwienia Wawelu znaleźli się w kłopocie, ponieważ wedle ich opinii zabytki archeologiczne nakazywały datowanie tego wału na X w. (najdalej 2. połowę). Dodatkowo podkreślić należy, że zarówno Z. Pianowski, J. Firlet, jak i A. Kukliński uznali, że wał skrzyniowy i odkryta w pobliżu jego wewnętrznej ściany palisada to elementy sobie współczesne, związane konstrukcyjnie z tą samą linią umocnień. W tej sytuacji na Wawelu brak jak dotąd reliktów wału (wałów) sprzed XI w., jak i pozostałości wałów młodszych, wzniesionych po połowie XI w. (zob. wyżej). Wały młodsze (zbudowane po połowie XI w.) zostały w badanych rejonach umocnień całkowicie zniwelowane w trakcie budowy fortyfikacji średniowiecznych i nowożytnych. Zachowały się jednak warstwy podestrukcyjne tych faz wału, nieraz znacznej miąższości. Ponieważ datowanie dendrochronologiczne wału „skrzyniowego” Okołu wskazuje na lata 70-te X w. jako okres jego budowy, logiczne będzie przyjęcie założenia, że najpóźniej w tym czasie zbudowano także wał otaczający wawelskie wzgórze. Ponieważ najprawdopodobniej wał „skrzyniowy” Okołu nie jest najstarszą fazą umocnień tego podgrodzia, można założyć, iż również w przypadku Wawelu istnieć musiał wał starszy od tego, który funkcjonował pod koniec X w. W tej sytuacji można wysunąć hipotezę, że najstarszy wał otaczający Wawel wzniesiono w IX w. lub 1. poł. X w.

Kraków po raz pierwszy wymieniony został przez Ibrahima ibn Jakuba (początek lat 60-tych X w.) jako miasto pozostające w orbicie władzy Bolesława I Srogiego, księcia Pragi. W końcu X w. (według G. Labudy w 989 r. lub 1-2 lata wcześniej) Kraków został zdobyty przez wojska Mieszka I (który, jak podaje Kosmas, 168, „[...] wnet zabrał podstępem miasto Kraków, zabiwszy mieczem wszystkich Czechów, których tam znalazł [...]”). W 1000 r., po zjeździe gnieźnieńskim, stał się stolicą jednego z biskupstw metropolii gnieźnieńskiej. Większość historyków przypuszcza, iż Kraków wraz z całą prowincją był pod koniec rządów Mieszka I władztwem wydzielonym przez niego dla Bolesława Chrobrego (Labuda 2003). Podobnie Bolesław Chrobry miał wyznaczyć Kraków jako siedzibę dla swego syna Mieszka II wraz z żoną, księżną Rychezą (Labuda 1992, 41-61), w której rezydowali w latach 1013-1025. Wśród historyków toczy się nadal dyskusja, czy Kosmas (205-206) podał prawdziwe informacje o zdobyciu, obrabowaniu i doszczętnym zniszczeniu Krakowa w 1038 r. podczas najazdu księcia czeskiego Brzetysława I (część historyków powątpiewa w wiarogodność tej informacji Kosmasa, zob.: Polek 1986, tam starsza literatura; niektórzy badacze przedstawiają jednak poważne argumenty, skłaniające do zaufania przekazowi czeskiego kronikarza, zob. Labuda 1988D, 309-313; 1992, 183-194). Po powrocie z wygnania swą główną siedzibę ustanowił Kazimierz Odnowiciel w Krakowie, co znalazło kontynuację w okresie panowania Bolesława Szczodrego (Labuda 1988D). Za czasów Władysława Hermana, jak podaje Anonim zw. Gallem, było w Polsce kilka sedes regni principales, w tym Kraków. Na krótko gród ten stał się stolicą dzielnicy wydzielonej Mieszkowi, synowi Bolesława Szczodrego (1086-1089 r.). Od 1102 r. Kraków stał się siedzibą Bolesława Krzywoustego, zaś od 1138 r. siedzibą księcia pryncepsa. W okresie rozbicia dzielnicowego o Kraków toczyły się wielokrotnie walki pomiędzy przedstawicielami dynastii Piastów. W 1146 r. władzę w Krakowie objął Bolesław Kędzierzawy, a to w wyniku udanego buntu juniorów przeciwko przyrodniemu bratu Władysławowi II Wygnańcowi. Do najważniejszych wydarzeń w dziejach Krakowa jako stolicy dzielnicy seniorackiej należało przejęcie władzy nad nim w 1177 r. przez Kazimierza Sprawiedliwego, na drodze buntu możnowładztwa małopolskiego pod przywództwem biskupa Gedki przeciwko surowym rządom Mieszka III Starego. Mieszkowi udało się w 1191 r. na kilka miesięcy przejąć władzę w Krakowie, lecz wkrótce potem utracił ją znowu na rzecz Kazimierza Sprawiedliwego, wzmocnionego posiłkami ruskich książąt Romana i Wsiewołoda. Po śmierci Sprawiedliwego w 1194 r. rozpoczął się trwający kilka lat konflikt o władzę w Krakowem pomiędzy Mieszkiem Starym, a wdową po Kazimierzu Heleną, sprawującą opiekę nad małoletnim Leszkiem Białym wraz z wojewodą Mikołajem i biskupem Pełką. Po krwawej bitwie nad Mozgawą w 1195 r. Mieszko Stary drogą dyplomatycznych układów odzyskał na krótko władzę w Krakowie (1198/1199 r.), by objąć ją ponownie w 1201 r. Po śmierci Mieszka Starego w 1202 r. i krótkim epizodzie z zaproszeniem przez możnowładztwo do Krakowa Władysława Laskonogiego, władzę nad stołecznym grodem przejął jeszcze w tym samym roku Leszek Biały, sprawując ją aż do śmierci w 1227 r. Pod koniec jego rządów w 1225 r. Kraków został zajęty na 8 dni przez Henryka Brodatego, interweniującego w obronie rodu Gryfitów. Za panowania Leszka w latach 20-tych XIII w. doszło być może do utworzenia pierwszej gminy miejskiej w Krakowie (w rejonie kościoła pod wezw. Św. Trójcy), której rozwój przerwał najazd tatarski w 1241 r. (Wyrozumski 1992, 153-156; tegoż nieco inaczej: 2007). Po śmierci Leszka Białego pod Gąsawą władzę w Krakowie objął Władysław Laskonogi, który ze względu na toczące się w Wielkopolsce walki ze swym bratankiem, Odonicem, ustanowił swym namiestnikiem w stolicy ziemi krakowskiej Henryka Brodatego, księcia wrocławskiego. Ten prawie od razu popadł w konflikt z Konradem Mazowieckim, chcącym zapewnić sobie panowanie w Krakowie. Pierwsza faza tego konfliktu, w 1228 r., zakończyła się po kilku starciach zbrojnych wyparciem Konrada z Małopolski. W następnym roku Konrad Mazowiecki zdradziecko pojmał w niewolę Henryka Brodatego na wiecu w Spytkowicach i uwięził w Płocku, nie próbował jednak zająć Krakowa, którego bronili stronnicy Władysława Laskonogiego i Henryka Brodatego z rodu Gryfitów. Po śmierci Laskonogiego w 1231 r. władzę w Krakowie objął ponownie Henryk Brodaty, co spowodowało wznowienie walk z Konradem Mazowieckim, trwających do następnego roku, zakończonych kolejny raz usunięciem Konrada z Małopolski. Po śmierci Brodatego w 1238 r. władzę w Krakowie przejął bez przeszkód jego syn, Henryk II Pobożny, którą sprawował do czasu pierwszego najazdu tatarskiego na Polskę w 1241 r. W trakcie tego najazdu na przełomie lutego i marca Tatarzy splądrowali Kraków, nie zdołali jednak najprawdopodobniej zdobyć Wawelu, obronił się także kościół pod wezw. Św. Andrzeja na podgrodziu (Okole), w którym schroniła się część ludności. Informuje o tym Długosz (Rajman 2002, 325), jednak nie jest całkiem jasne, czy obroniono tylko sam kościół, czy też może całe podgrodzie – Okół, na terenie którego znajdowała się wspomniana świątynia (Radwański 1975, 127). Po śmierci Henryka Pobożnego w bitwie pod Legnicą Kraków zajął na krótko Klemens z Ruszczy, działający w imieniu Bolesława Rogatki, lecz jeszcze w lipcu 1241 r. wyparł go Konrad Mazowiecki, zdobywając stołeczny gród. Według Długosza w 1241 r. Konrad nakazał zbudować mur obronny na Wawelu, ciągnący się od katedry do kościoła pod wezw. Św. Gereona, a dalej do kościoła (rotundy) pod wezw. NP. Marii. W 1243 r. Konrad dokonał inkastelacji kościoła pod wezw. Św. Jerzego na Wawelu i pod wezw. Św. Andrzeja na terenie podgrodzia (Okołu; Rajman 2002, 327). Jego okrutne rządy skłoniły w 1243 r. możnowładztwo ziemi krakowskiej do wezwania na pomoc Bolesława Wstydliwego, któremu zaoferowano krakowski tron. Wstydliwy objął go po wygranej bitwie pod Suchodołem. Konrad jeszcze przez trzy lata próbował zdobyć Kraków (w 1246 r. oblegał go, budując w jego sąsiedztwie kilka gródków), lecz jego starania zakończyły się niepowodzeniem. Władza w Krakowie spoczywała już bez przeszkód w rękach Bolesława Wstydliwego, który w 1257 r. wydał akt lokacyjny miasta.

Wyniki analizy dendrochronologicznej wzbudziły sprzeciw niektórych archeologów badających Wawel. Wobec tak „późnego” datowania wału, uważanego dotychczas za pochodzący z IX lub X w., zgłoszono wątpliwości co do dostatecznej precyzji i wiarogodności tej metody (J. Firlet 1994, 227). Ostatnio ponownie – niestety zupełnie bez podania merytorycznych zarzutów co do wiarygodności datowań dendrochronologocznych – sformułowano opinię, iż istnieje „[…] potrzeba datowania wału skrzyniowego na grubo przed 1000 r. […]” (Firlet, Pianowski 2007, 52). Cytowani autorzy, którzy od wielu lat zajmują się w zasadzie wyłącznie reliktami murowanej architektury przedromańskiej i romańskiej, w swoich studiach prawie całkowicie pomijają problematykę skomplikowanej stratygrafii tzw. warstw miękkich na Wawelu. Ich zadziwiające przywiązanie do tezy, iż datowanie metodami architektonicznymi najczęściej nikłych reliktów dawnych budynków murowanych stoi ponad datowaniem metodą analizy stratygrafii oraz metodą dendrochronologiczną, każe wyrazić przypuszczenie, iż ich głębokie przekonanie o trafności własnych ustaleń chronologicznych ma podłoże nie do końca merytoryczne. Wydaje się więc, że to nie metoda dendrochronologiczna powinna podlegać weryfikacji, lecz dotychczasowa interpretacja stratygrafii głównego członu grodu w Krakowie (Wawelu). O ile to trudne zadania podejmuje stale w swych pracach A. Kukliński, o tyle Koledzy J. Firlet i Z. Pianowski od wielu lat wyrażają głęboki brak zainteresowania ta problematyką. Ich ustalenia co do chronologii najstarszej architektury murowanej na Wawelu są więc obarczone nieusuwalnym na razie grzechem zaniechania.

Jeśli wspomniana ściana plecionkowa konstrukcyjnie związana była jednak z palisadą (do której przylegała od strony wnętrza wału), co wydaje się prawdopodobne, to jej zadaniem było najpewniej zapobieganie wymywaniu ziemnego wypełniska wału przez wody deszczowe i roztopowe. Było to konieczne ze względu na niezbyt zwarte rozmieszczenie słupów palisady, między którymi widoczne były przerwy szerokości od kilku do kilkunastu cm. Jeśli teza ta okazałaby się prawdziwa, to tym bardziej można byłoby uznać wał „palisadowy” za odrębny od wału „skrzyniowego”, w tej sytuacji starszego od niego. W ostaniej publikacji, dotyczącej wyników swoich badań wału Wawelu w tzw. rejonie IX, A. Kukliński (2003, 437-438) sugeruje, iż datowanie na VIII w. metodą 14C fragmentów zwęglonych belek odnoszę do wyklinowującej się warstwy na zewnątrz palisady. W rzeczywistości odnośnie do tej warstwy rozważałem argumenty stratygraficzne, natomiast wspomniane daty radiowęglowe z niektórych zwęglonych belek cytowałem w ogólnym kontekście wczesnośredniowiecznych umocnień Wawelu, z pewnością nie wiążąc ich z konkretnymi warstwami (Poleski 2000G, 213). W istocie sam A. Kukliński (2003, 439, przypis 6) zauważa, że belki z drzew ściętych w VIII w. mogły być wtórnie wykorzystanymi destruktami ze starszych konstrukcji. Nieprawdopodobne natomiast wydaje się wykorzystanie do budowy wału, wzniesionego po 1016 r., dębów liczących sobie około 300 lat. Drzewa tego gatunku, które liczą ponad 150-200 lat, ze względu na znaczne powyginanie pnia nie nadają się właściwie do budowy większych konstrukcji (uprzejma opinia Prof. dr. hab. M. Krąpca). Warto zauważyć, że A. Kukliński rekonstruując technikę budowy wału z rejonu IX ani razu nie odniósł się do odmiennej rekonstrukcji tej samej linii obwałowań w rejonie Baszty Złodziejskiej. Z. Pianowski (1991, 28, 29) i J. Firlet (1993, 69-72, ryc. 22) sądzą, iż palisada tkwiła wewnątrz wypełniska jednego z rzędów skrzyń, natomiast A. Kukliński uważa, że stanowiła ona jedną ze ścian wału (wewnętrzną), tkwiącą na zewnątrz skrzyń. Tę sprzeczność należałoby jakoś wyjaśnić, podobnie jak inne „dziwne” zjawisko. Otóż w obu wymienionych rejonach badań odsłonięte dolne końce słupów palisady tkwiły nadal pionowo wkopane w ziemię, natomiast znajdujące się na zewnątrz od nich ściany skrzyń były wyraźnie odchylone. W przypadku rejonu IX ściana odchylona była do wewnątrz grodu, w przypadku rejonu VIII na zewnątrz. Tak więc przyjęcie hipotezy jednoczasowości skrzyń zrębowych i palisady wymaga założenia, iż między ścianą skrzyń a palisadą nie było wypełniska ziemnego i po pożarze ściana skrzyń uległa odchyleniu, lecz palisada nie. W tej sytuacji obecność „pustej” przestrzeni pomiędzy palisadą a ścianą skrzyń (szerokości ponad 60 cm) wymaga pilnego wyjaśnienia, szczególnie w kwestii funkcji konstrukcyjnej, pełnionej przez palisadę. Alternatywną hipotezą jest rozwarstwienie chronologiczne skrzyń i palisady, czyli założenie, iż wał skrzyniowy był starszy od palisadowego. Kontrowersję tę mogą wyjaśnić wyniki przyszłych badań wykopaliskowych, szczególnie zaś pomocne byłoby dokładne datowanie metodą dendrochronologiczną obu tych konstrukcji. Pilnym zadaniem jest porównanie stratygrafii i chronologii nawarstwień wszystkich dotychczas przebadanych odcinków umocnień na Wawelu, bowiem tylko wówczas może powieść się próba wychwycenia elementów powtarzalnych, jak i specyficznych tylko dla pewnych rejonów Wawelu. Tak więć jak bumerang powraca postulat opracowania i opublikowania wyników większości badań wykopaliskowych, prowadzonych na terenie głównego członu krakowskiego grodu.

Nie można jednak całkiem wykluczyć innej możliwości, znanej chociażby z wielkomorawskiego grodu z IX w. w Pobedim na terenie Słowacji (Bialeková 1978), gdzie drewniano-ziemno-kamienny wał posiadał od zewnątrz ścianę w formie kamiennego tzw. suchego muru (Trockenmauer), zaś od wewnątrz ścianę wykonanę w technice plecionkowej.

Znaleziska:

Na terenie głównego członu grodu odkryto zarówno relikty drewnianych budynków mieszkalnych, jak i pozostałości kilkunastu murowanych przedromańskich i romańskich budowli kościelnych i świeckich. Relikty 6 naziemnych chat zrębowych na planie prostokąta odkryto w pobliżu baszty Sandomierskiej, w tzw. rejonie X (w pobliżu wewnętrznej ściany odcinka SE wału). Dobrze zachowane, najniższe belki ścian poszczególnych domostw zalegały w kilku warstwach, datowanych od XI do 1. poł. XIII w. Wymiary chat wynosiły od 4,7 x 3,25 do 3,25 x 1,4 m. Podłoga jednej z chat pierwotnie była wykładana dranicami. Budowle murowane odkryto w wielu miejscach na majdanie głównego członu grodu. Największe skupienie tych budowli znajdowało się w części N Wawelu, gdzie odkryto: relikty tzw. I i II katedry, kościół pod wezw. Św. Marii Egipcjanki (dawniej w literaturze: pod wezw. Św. Gereona) z zalegającą pod apsydą ramienia N transeptu starszą budowlą na planie krzyża, dwufazowy niewielki kościół w rejonie bastionu Władysława IV, tzw. salę na 24 filarach (wraz z kaplicą tworzące romański zespół palatialny), budowlę czworokątną na dziedzińcu arkadowym i tzw. stołp. Na S od opisanego zespołu budowli znajdują się pozostałości rotundy pod wezw. Św.Św. Feliksa i Adaukta (w starszej literaturze pod wezw. NP. Marii), a niedaleko od niej, w kierunku SW, natrafiono na resztki tzw. rotundy B. Poza tym w centrum grodu znajdował się kościół pod wezw. Św. Michała, zaś w rejonie baszty Sandomierskiej (część S grodu) odsłonięto relikty niewielkiej rotundy i przylegający do niej narożnik innej, czworokątnej budowli romańskiej. W rejonie baszty Złodziejskiej natrafiono na resztki niewielkiego kościoła jednonawowego, zamkniętego od E apsydą. Wymienione budowle monumentalne powstawały w różnym czasie, poczynając od przełomu X i XI w. W sumie utworzyły największy w Polsce wczesnośredniowiecznej grodowy, rezydencjonalny zespół murowanych budowli kościelnych i świeckich.

Zabudowa podgrodzia (Okołu) została rozpoznana zarówno w najbliższym sąsiedztwie wewnętrznej ściany odcinek E wału, jak i na majdanie. W zdecydowanej większości przypadków uchwycono jedynie fragmenty budynków, a więc nie są znane ich pełne wymiary. W pobliżu starszego wału (palisadowego) odkryto powstałą w tym samym czasie, co ów wał, owalną jamę (3,4 x 2,1 m, głębokości 1 m) z paleniskiem kamiennym przy jednym z końców. Być może jest to pozostałość mieszkalnego budynku naziemnego. Także w pobliżu wewnętrznej ściany wału, już po pożarze palisady, a przed budową młodszej fazy wału, funkcjonowała czworokątna półziemianka (5 x 5 m, głębokość 70 cm) z kamiennym paleniskiem przy jednej ze ścian. W tym rejonie uchwycono także fragment budynku ze ścianami zbudowanymi z podwójnego układu dranic (?) i fragment prostokątnej półziemianki z kamiennym paleniskiem. Na majdanie w różnych punktach odkryto 12 fragmentów czworokątnych obiektów z paleniskami (datowane były na podstawie odkrytej w wypełniskach ceramiki na okres od IX do poł. XIII w.). Większość to półziemianki, w wypadku trzech obiektów można przypuszczać, iż były to naziemne domostwa zrębowe. W dwóch przypadkach natrafiono na ślady wykładania podłóg domostw belkami lub dranicami. W pobliżu ściany wewnętrznej odcinka W wału natrafiono na pas bruku z kamieni, szerokości ponad 1 m, który jest interpretowany jako uliczka dookolna, biegnąca przy wale. Na terenie Okołu funkcjonowało kilka murowanych kościołów romańskich – przede wszystkim istniejący do dziś kościół pod wezw. Św. Andrzeja, jak i rozpoznany w trakcie wykopalisk późnoromański kościół pod wezw. Św. Marii Magdaleny. Na podstawie interpretacji wzmianek w źródłach pisanych wysuwa się przypuszczenia, że fazę romańską mogły posiadać też kościoły pod wezw. Św. Marcina, Św. Idziego i Św. Piotra Apostoła.

Na dziedzińcu arkadowym Wawelu, niestety na wtórnym złożu, odkryto brązowe, pozłacane karolińskie okucie pasa, datowane na VIII w.

Na terenie Okołu odkryto wielkomorawską, brązową zausznicę z 2. połowy IX w. i staromadziarskie okucia pasa z końca IX - 1. połowy X w. Znaleziska te dowodzą, iż już w IX w. na terenie Okołu funkcjonowała osada.

Skarbu żelaznych grzywien siekieropodobnych, odkryty przy ul. Kanoniczej. Według E. Zaitza skarb ten został ukryty we wkopie wydrążonym w korpusie ziemnym wału (od strony W Okołu).


Żródło: http://atlasgrodzisk.pl/

_________________
Obrazek


Góra 
 Zobacz profil  
 
 Tytuł:
 Post Napisane: poniedziałek, 30 lipca 2018, 08:53 
 


Góra 
  
 
Wyświetl posty nie starsze niż:  Sortuj wg  
 
Utwórz nowy wątek Odpowiedz w wątku  [ Posty: 1 ] 

Strona główna forum » Grodziska Małopolskie » Kraków Grodzisko Okół Mieścisko


Kto przegląda forum

Użytkownicy przeglądający ten dział: Brak zidentyfikowanych użytkowników i 1 gość

 
 

 
Nie możesz rozpoczynać nowych wątków
Nie możesz odpowiadać w wątkach
Nie możesz edytować swoich postów
Nie możesz usuwać swoich postów
Nie możesz dodawać załączników

Skocz do:  
cron
To forum działa w systemie phorum.pl
Masz pomysł na forum? Załóż forum za darmo!
Forum narusza regulamin? Powiadom nas o tym!
Tłumaczenie phpBB3.PL